Dijitalleştirilmemiş İslami Yazma Eser Koleksiyonları ve Arşivleri: Dünya Envanteri

Hedef 2 — Varlığı kayıtlı olduğu hâlde dijital ortamda bulunmayan (veya çok kısmi dijitalleşmiş) İslami yazma koleksiyonlarının tespiti. Araştırma tarihi: Temmuz 2026. Web araştırmasına (kurum siteleri, akademik yayınlar, proje raporları) dayanır.

---

Genel Çerçeve: Dünyada Kaç İslami Yazma Var, Ne Kadarı Dijital?

• al-Furqan Vakfı'nın World Survey of Islamic Manuscripts çalışması (1991–1994, sonradan güncellenen ciltlerle), 106 ülkede 2.500'den fazla koleksiyonda 1,5 milyonu aşkın İslami yazma tespit etmiştir; ayrıca 5.500'den fazla katalog (700 toplu katalog, ~1.000 yayımlanmamış katalog) taranmıştır. Bu envanter hâlâ temel referanstır: al-Furqan Digital Library / World Collections. Gerçek toplamın (özel/aile koleksiyonları dâhil) 3–4 milyona kadar çıkabileceği literatürde sık dile getirilir.
• Kaba değerlendirme: Tam görüntü erişimiyle çevrimiçi açık İslami yazma sayısı dünya genelinde birkaç yüz bin düzeyindedir (Türkiye ~483 bin görüntüyle açık ara lider; İran'ın büyük kütüphaneleri; HMML'nin ~500 bini aşkın dijital nüshası). Buna rağmen envanterin muhtemelen yarısından fazlası ya hiç dijitalleşmemiş ya da dijitalleşse bile çevrimiçi erişime kapalıdır. "Dijitalleştirilmiş" ile "çevrimiçi erişilebilir" arasındaki fark bu alandaki en kritik ayrımdır (örn. Suudi Arabistan ve Mısır'da tarama yapılmış ama yayımlanmamış on binlerce nüsha).

Başlıca engeller: 1. Kataloglama açığı (dijitalleşmenin ön şartı; İran ve Afrika'da özel koleksiyonların çoğu kataloglanmamış) 2. Mülkiyet ve gelir kaygısı (aile kütüphaneleri, vakıflar; Şingetti örneğinde ailelerin direnci) 3. Savaş/güvenlik (Yemen, Mali, Suriye, Irak) 4. Kurumsal kapalılık politikası (kraliyet/saray koleksiyonları, bazı devlet kurumları) 5. Finansman ve teknik kapasite 6. Dijitalleşmiş materyalin yayımlanmaması (telif/prestij/gelir kaygısı)

Devam eden büyük programlar: - Endangered Archives Programme (EAP, British Library + Arcadia): 2004'ten beri 90+ ülkede 500'den fazla proje, 16 milyondan fazla görüntü — eap.bl.uk - HMML (Hill Museum & Manuscript Library): İslami yazmalarda dünyanın en büyük dijitalleştiricisi; Mali, Yemen (ZMT), Orta Doğu, DREAMSEA ortaklıkları — hmml.org/collections/islamic - DREAMSEA (PPIM-UIN Jakarta + Hamburg CSMC, Arcadia destekli): Güneydoğu Asya — dreamsea.co - al-Furqan Vakfı (katalog yayıncılığı + dijital kütüphane), Cuma el-Macid Merkezi (Dubai), Kral Faysal Merkezi (Riyad) — kopya toplama/mikrofilm ağları.

---

1. Türkiye

Türkiye paradoksal bir durumda: devlet eliyle dijitalleşme dünyada en ileri düzeyde, ancak en değerli bazı koleksiyonlar hâlâ kapalı/kısmi durumda.

Genel durum

Türkiye Yazma Eserler Kurumu (TÜYEK) 2026 itibarıyla 784 bin yazma ve nadir matbu eser yönetmekte; dijital platformda (portal.yek.gov.tr) 640 bin eserin künyesi ve 483.600 eserin dijital görüntüsü erişime açık. Yani ~300 bin eserin görüntüsü henüz çevrimiçi değil.

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi

• Büyüklük: ~13.400 cilt İslami yazma (Arapça, Farsça, Türkçe; TDV İslâm Ansiklopedisi rakamı); toplam kütüphane+arşiv materyali 18–22 bin civarı gösterilir (TDV İA, Hazine rehberi).
• Katalog: Fehmi Edhem Karatay'ın basılı katalogları (Arapça, Farsça, Türkçe yazmalar, 1960'lar) — eksik ve güncellenmesi gereken kataloglar.
• Dijitalleşme: 2015'te TÜYEK ile protokol imzalandı; III. Ahmed koleksiyonundan başlanarak tarama sürüyor (2015'te 1.039, 2022'de 5.896 yazma tarandı). Ancak taranan görüntülerin çok azı çevrimiçi yayımlandı; koleksiyonun büyük kısmı hâlâ yalnızca yerinde erişilebilir.
• Erişim bugün: Müze müdürlüğüne araştırmacı başvurusu (kurum yazısı + dilekçe); okuma salonunda inceleme; ücretli dijital kopya talebi mümkün.

Türk ve İslam Eserleri Müzesi (TİEM) — Şam Evrakı dâhil

• Büyüklük: ~15.000+ yazma; ayrıca Şam Evrakı (Kubbetü'l-Hazne malzemesi): 13.882 kayıt altında 200.000'den fazla varak/parça — 1917'de Şam Emeviyye Camii hazine dairesinden İstanbul'a getirilen, %90'ı parşömen, 8.–13. yüzyıl Kur'an varakları, erken dönem belgeler, farklı dinlere ait metinler.
• Dijitalleşme: TÜYEK protokolü kapsamında tarama başladı; Şam Evrakı üzerinde parça parça akademik çalışma yapılıyor ancak bütünsel dijital yayın yok. Bu koleksiyon, dünyanın en önemli dijitalleşmemiş erken İslam yazılı mirası birikimlerinden biridir (Berlin Corpus Coranicum projesi az sayıda parçayla çalışabilmiştir).
• Erişim: Müze müdürlüğünden özel izin; konservasyon durumu nedeniyle erişim çok kısıtlı.

Diğer dijitalleşmemiş/kısmi alanlar

• Şer'iyye sicilleri: İyi haber — İSAM İstanbul Müftülüğü arşivi (~10.000 mikrofilm) + Ankara Millî Kütüphane (~8.900 mikrofilm) sicillerini dijitalleştirmiş, ~21.000 defter araştırmacıya açık; İstanbul sicillerinin önemli kısmı kadisicilleri.org üzerinden transkripsiyonlu yayımlandı. Ancak Anadolu taşra sicillerinin bir bölümü, Osmanlı sonrası ülkelerde (Balkanlar, Arap vilayetleri) kalan siciller hâlâ dağınık ve kısmen dijitalleşmemiş durumda.
• Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivi ve vakfiye defterleri: kısmi dijital; özel şahıs/aile koleksiyonları (tekke-dergâh kalıntısı kitaplıklar, sahaf-koleksiyoner birikimleri) envanter dışıdır.
• Müze statüsündeki kütüphaneler (İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Türbeler Müzesi, Ayasofya) TÜYEK protokolüyle taranıyor ama yayım gecikmeli.

---

2. Suudi Arabistan / Haremeyn

Genel özellik: tarama ileri, çevrimiçi açık erişim çok sınırlı. Erişim genellikle yerinde ve izne tabidir.

Mektebetü'l-Haremi'l-Mekkî (Mescid-i Haram Kütüphanesi, Mekke)

• Büyüklük: ~6.500 orijinal yazma; ayrıca ~70.000 dijital/kopya yazma.
• Dijitalleşme: Kurum içi tarama yapılmış; çevrimiçi açık koleksiyon yok.
• Erişim: Haremeyn Genel Başkanlığı üzerinden yerinde araştırma izni; gayrimüslim araştırmacılar için Mekke'ye giriş kısıtı ek engel — bu koleksiyon fiilen dünyanın en zor erişilen büyük koleksiyonlarındandır.

Medine — Kral Abdülaziz Vakıf Kütüphaneleri Kompleksi

• Medine'nin tarihî vakıf kütüphanelerini (Ârif Hikmet, Mahmûdiye, Beşîr Ağa, Karabaş, Sakızlı vb.) tek çatıda toplayan kompleks.
• Ârif Hikmet Kütüphanesi (kur. 1854): ~4.500 yazma; dijitalleştirme projesi kapsamında 4.500'den fazlası 400–600 dpi taranmış durumda. Ancak görüntüler çevrimiçi yayımlanmıyor; erişim yerinde veya resmî kopya talebiyle.
• Erişim: Kompleks yönetimine yazılı başvuru; Suudi Kültür Bakanlığı/kurum onayı.

---

3. Mısır

el-Ezher Kütüphanesi

• Büyüklük: ~40.000–50.000 yazma.
• Dijitalleşme: 2000'de BAE destekli "Al-Azhar Online" projesi 42.000 yazmayı hedefledi; yaklaşık üçte biri taranmış, kalan büyük bölüm dijitalleşmemiş ve taranmışların önemli kısmı yayımlanmamıştır.
• Erişim: Yerinde (Derrâse'deki yeni bina), pasaport + başvuru; CD/dijital kopya ücretli talep edilebilir.

Dârü'l-Kütüb (Mısır Millî Kütüphanesi)

• Büyüklük: ~57.000–60.000 yazma — Arap dünyasının en büyük yazma merkezi; UNESCO Memory of the World kayıtlı.
• Dijitalleşme: Mikrofilm arşivi geniş; tarama projeleri parça parça yürüdü, bütünsel açık dijital kütüphane yok. Kataloglamanın kendisi de eksiktir.
• Erişim: Bâb el-Halk ve Korniş binalarında yerinde araştırma; mikrofilm okuma; ücretli dijital kopya. Ma'hedü'l-Mahtûtâti'l-Arabiyye (Arap Birliği'ne bağlı, Kahire) dünya çapından topladığı ~60.000 mikrofilmiyle alternatif erişim yoludur.

---

4. Fas / Mağrib

el-Karaviyyîn Kütüphanesi (Fes)

• Büyüklük: ~4.000 yazma (aralarında deve derisine kûfî 9. yy Kur'an'ı, İbn Haldun nüshaları).
• Dijitalleşme: 2016 restorasyonu sonrası kurulan laboratuvarda tarama başladı; ~%20'si dijitalleşti, çevrimiçi yayın yok.
• Erişim: Fas Kültür Bakanlığı/kütüphane yönetiminden izinle yerinde araştırma.

el-Hizânetü'l-Haseniyye (Kraliyet Kütüphanesi, Rabat)

• Büyüklük: Kraliyet Sarayı içinde; ~30.000+ yazma (Mağrib'in en zengin koleksiyonu; erken Kur'anlar, Muvatta' nüshaları, sultanlık arşivi).
• Dijitalleşme: İç tarama/mikrofilm var; kamuya açık dijital koleksiyon yok.
• Erişim: Saray protokolü üzerinden özel izin; fotoğraf yasak, kopya talebi kurum takdirinde.

Diğer

• BNRM (Millî Kütüphane, Rabat): ~12.000+ yazma; kısmi dijital portal var, büyük kısmı yerinde.
• Tetuan (el-Hizâne el-Dâvûdiyye ve Genel Kütüphane): dijitalleşme kayda değer düzeyde değil; yerinde araştırma.
• Zâviye kütüphaneleri: Temgrût — Zâviye Nâsıriyye: ~4.200 yazma yerinde; katalog eski, dijitalleşme yok. Aynı durum İligh ve Sûs bölgesi zâviyeleri için geçerli — Fas'ta köy/zâviye/aile koleksiyonlarında on binlerce kataloglanmamış yazma olduğu tahmin ediliyor.

---

5. Batı Afrika

Mali — Timbuktu

• SAVAMA-DCI (aile kütüphaneleri birliği): 2012 işgali öncesi Bamako'ya kaçırılan yazmalar HMML ile dijitalleştirildi. 2013–2024 projesi tamamlandı: ~308.000 yazma, 4,35 milyon görüntü — HMML'nin en büyük projesi (HMML Mali). Dikkat: Tarama bitti ama kataloglama yıllarca sürecek; Reading Room'da erişilebilir kısım hâlâ küçük bir yüzde. "Dijitalleşti ama henüz büyük ölçüde erişilemez" kategorisinin ders kitabı örneği.
• Ahmed Baba Enstitüsü (IHERI-ABT, devlet koleksiyonu): ~30.000–40.000 yazma; 2012'de ~4.000'i yakıldı/kayboldu; SAVAMA anlaşmasının dışında kaldığı için dijitalleşmesi çok kısmidir. 2019'dan beri Hamburg CSMC + UNESCO kapasite projesi sürüyor. Erişim: Bamako/Timbuktu'da yerinde — güvenlik durumu nedeniyle fiilen çok zor.
• Djenné: EAP projeleriyle ~8.000 yazma dijitalleşti; bölgedeki diğer aile koleksiyonları açıkta.

Moritanya

• Şingetti, Vâdân, Tîşît, Velâte (UNESCO Dünya Mirası kentleri): ~6.000 yazma hâlâ aile kütüphanelerinde sandıklarda; ~1.400'ü tamamen özel mülkiyette; aileler taşınma/merkezîleştirmeye direniyor. 2024'te UNESCO 13 aile kütüphanesine depolama + tarama ekipmanı sağladı; dijitalleşme başlangıç aşamasında. Nuakşot'taki IMRS ~6.000 yazmalık devlet koleksiyonu da büyük ölçüde dijitalleşmemiştir. Erişim: yerinde, aile/kütüphane sahipleriyle doğrudan temas; çölde ulaşım güçlüğü.

Nijerya

• Kuzey Nijerya: Kano Eyalet Tarih ve Kültür Bürosu, Kano Emiri özel kütüphanesi, Arewa House (Kaduna), Sokoto Halifeliği evrakı, Kaduna Millî Arşivi — EAP087/EAP535 projeleriyle kısmi dijitalleşme. İbadan, Kano ve Sokoto'daki üniversite/emirlik koleksiyonları ile özel ulema aileleri elindeki on binlerce yazma büyük oranda dijitalleşmemiş ve kısmen envantersizdir. Erişim: ilgili kurum müdürlükleri; kuzeyde güvenlik riski.

---

6. Yemen — En Yüksek Risk Kategorisi

• San'a Ulu Camii Doğu Kütüphanesi (el-Mektebetü'ş-Şarkıyye) ve Vakıflar Kütüphanesi: ~15.000+ yazma; 1972'de bulunan erken Kur'an parşömenleri (San'a palimpsesti) dâhil. 1980'lerde Alman misyonu parşömenleri mikrofilme aldı; koleksiyonun bütünü dijitalleşmemiştir ve erişim fiilen kapalıdır.
• Zeydî özel kütüphaneleri: Yemen'in asıl zenginliği yüzlerce aile/cami kütüphanesindedir. Savaş, hava saldırıları, hedefli tahribat ve kaçakçılık sürmektedir (Getty — Yemen's Manuscript Culture under Attack).
• Dijitalleştirme çabaları: Zaydi Manuscript Tradition (ZMT) — IAS Princeton + HMML: binlerce nüsha HMML Reading Room'da. YMDI (Princeton + Berlin): San'a'daki 3 özel kütüphaneden 236 yazma.
• Değerlendirme: Yemen'deki tahmini 50.000+ yazmanın büyük çoğunluğu dijitalleşmemiş durumda ve dünyada kayıp riski en yüksek külliyattır. Erişim bugün: ülke içinde fiilen imkânsız; mevcut dijital nüshalar HMML/Princeton/Berlin üzerinden; ayrıca 1950'lerde Kahire'ye getirilen mikrofilmler (Dârü'l-Kütüb) dolaylı erişim sağlar.

---

7. Irak / Suriye

Suriye

• Zâhiriyye (Şam): ~13.000 yazma 1984'te Esed Millî Kütüphanesi'ne devredildi. Koleksiyon savaşta fiziken korunmuş görünüyor; kütüphanenin mikrofilm birimi var ama açık dijital koleksiyon yok. En pratik dolaylı erişim: Ma'hedü'l-Mahtûtât (Kahire) ve Cuma el-Macid Merkezi'ndeki (Dubai) Zâhiriyye mikrofilmleri. 2024 sonrası yeni yönetimde yerinde erişim şu an belirsiz.
• Halep: el-Ahmediyye ve Osmâniyye medrese kütüphaneleri ile vakıf koleksiyonlarının savaştaki akıbeti tam belgelenmemiştir; dijitalleşme yok denecek düzeyde.

Irak

• Musul: IŞİD döneminde (2014–2017) Musul Merkez Kütüphanesi ve vakıf kütüphaneleri yakıldı; binlerce yazma kayboldu/kaçırıldı. Dominik rahiplerinin koleksiyonu daha önce HMML tarafından dijitalleştirildiği için kurtuldu — savaş öncesi dijitalleştirmenin değerini gösteren temel vaka.
• Bağdat: Dârü'l-Mahtûtât el-Irâkıyye (~47.000 yazma) — savaş sonrası kapalılık, çok kısmi kataloglama, dijital erişim yok. Evkaf Kütüphanesi (Bağdat) ve Necef'teki türbe/havza kütüphaneleri kısmi iç taramalar dışında kapalıdır. Erişim: kurumsal aracılık ve yerel akademik ortaklık şart.

---

8. İran

İran, devlet/vakıf kütüphanelerinde ileri, özel koleksiyonlarda zayıf bir tablo sunar (Digital Orientalist incelemesi): - Tamamı dijitalleşmiş: Meclis Kütüphanesi (Tahran), Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Melik Millî Kütüphanesi, Kum İslami Miras İhya Merkezi. - Kısmi/belirsiz: Âyetullah Mar'aşî Necefî Kütüphanesi (Kum) — ~40.000 cilt yazma; dijitalleşme oranı açıklanmıyor, kataloglama bile tamamlanmadı. Âsitân-ı Kuds-i Razavî (Meşhed) — ~90.000+ yazmayla İran'ın en büyüğü; iç dijital sistemi var, dışa açık kısmı sınırlı. - Asıl açık: özel koleksiyonlar. Çok sayıda özel kütüphane kataloglu ama erişimsiz; büyük bir bölümü hiç kataloglanmamış. Erişim: kurum kütüphanelerinde yerinde başvuru + ücretli dijital kopya; yaptırımlar nedeniyle uluslararası ödeme/erişim pratik engeldir; dena.ir ve aghabozorg.ir toplu katalogları ön araştırma için kritik araçlardır.

---

9. Hindistan / Pakistan

Güney Asya, dijitalleşme açığının en büyük olduğu bölgelerdendir (envanterde yüz binlerce yazma).

Koleksiyon	Büyüklük	Dijitalleşme	Erişim
Khuda Bakhsh (Patna)	~21.000 yazma	~2.000+ nüsha yalnız bina içi dijital; çevrimiçi yalnız kataloglar	Yerinde; kopya talebi müdürlükten
Rampur Raza	~17.000 yazma	Çok kısmi; Kültür Bakanlığı/NMM taramaları yayımlanmadı	Yerinde, başvuruyla
Salar Jung Museum (Haydarabad)	~8.000+ yazma	İç tarama projeleri var, açık dijital koleksiyon yok	Yerinde; müze müdürlüğü izni
Punjab Üniv. Ktp. (Lahor)	22.000+ yazma (Pakistan'ın en büyüğü)	Tarama sürüyor, "talep üzerine" dağıtım; açık portal yok	Yerinde + kopya talebi
Diğerleri	—	Asafiya/Devlet Doğu Ktp. (Haydarabad), Mevlânâ Âzâd Ktp. (Aligarh), Nedvetü'l-Ulemâ, Ganj Bahş (İslamabad), Peşaver koleksiyonları büyük ölçüde dijitalleşmemiş	—

Hindistan'ın National Mission for Manuscripts projesi milyonlarca yazmayı (tüm dillerde) envantere aldı ama görüntü dijitalleşmesi küçük bir yüzdede kaldı. Erişim genel kuralı: kurum yazısı + yerinde çalışma; dijital kopya ücretli ve yavaş.

---

10. Orta Asya

Taşkent — Bîrûnî Şarkşinaslık Enstitüsü (Özbekistan FA)

• Büyüklük: ~26.000 cilt içinde ~45.000 eser (Arapça, Farsça, Türkî); UNESCO Memory of the World (2000).
• Katalog: 11 ciltlik SVR katalogu — tamamlanmamış.
• Dijitalleşme: Seçili nüshalarla sınırlı pilot projeler; koleksiyonun ezici çoğunluğu dijitalleşmemiş.
• Erişim: Enstitü müdürlüğüne resmî başvuru; Özbekistan'da son yıllarda erişim kolaylaştı; kopya ücretli.

Duşanbe — Tacikistan FA Yazılı Miras Merkezi

• ~5.300+ yazma; 6 ciltlik katalog; ilk küçük dijital proje dışında bütünsel dijitalleşme yok. Bedahşan İsmâilî özel koleksiyonları için EAP/Princeton projeleri sürüyor.
• Ayrıca: Aşkabat, Bişkek, Almatı akademi koleksiyonları ve Kazan/Ufa (Rusya) koleksiyonlarının önemli kısmı dijitalleşmemiştir.

---

11. Balkanlar

• Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi (Saraybosna): 10.585 yazma (~20.000 metin). Olumlu istisna: tamamı kataloglanmış (18 ciltlik katalog), mikrofilme alınmış ve dijitalleştirilmiştir (ghb.ba). Erişim yerinde + dijital okuma salonu; çevrimiçi açık kısım sınırlı, kopya talebi kurumdan.
• Karşı örnek — kayıp: Saraybosna Şarkiyat Enstitüsü (5.263 yazma) 1992'de bombardımanla tamamen yandı — dijitalleşmemiş koleksiyonların kaderi konusunda en acı ders.
• Kosova: Kosova Devlet Arşivi'nde (Priştine) 63 kodeks/96 yazma + vakıf kütüphanesi kalıntıları; dijitalleşme yok, yerinde erişim. İslam Birliği koleksiyonları envanter aşamasında.
• Kuzey Makedonya: Üsküp Millî Kütüphanesi ve İsa Bey Kütüphanesi mirası şarkiyat koleksiyonları (binlerce yazma); kataloglama kısmi, dijitalleşme yok denecek düzeyde. Arnavutluk Devlet Arşivi (Tiran) şarkiyat koleksiyonu da benzer durumda.
• Bulgaristan: Sofya Millî Kütüphanesi (SS. Kiril ve Metodiy) ~3.800 İslami yazma + Osmanlı arşivi — kataloglu, çok kısmi dijital.

---

12. Endonezya / Malezya / Güneydoğu Asya

• DREAMSEA (2017–2025): 56 koleksiyondan 2.170 yazma / ~130.000 sayfa dijitalleştirdi; HMML üzerinden açık erişim (dreamsea.co). Bu, bölgedeki tahmini on binlerce özel koleksiyon yazmasının küçük bir bölümüdür.
• Açe: Dayah Tanoh Abee (bölgenin en büyük geleneksel koleksiyonu), Ali Hasjmy Vakfı, Pedir Museum, PDIA — kataloglama yapıldı; dijitalleşme kısmi (EAP229, EAP329). 2004 tsunamisi kayıpları, riskin somut örneği.
• Cava: Kraton kütüphaneleri (Yogyakarta, Surakarta — bir kısmı mikrofilmde), pesantren koleksiyonları; Millî Kütüphane (Perpusnas, Cakarta) ~10.000+ yazmanın kısmı dijital portalı var; taşra ve özel koleksiyonlar açıkta.
• Malezya: Malezya Millî Kütüphanesi (PNM) ~5.000 Malay yazması — kataloglu, kısmi dijital; Brunei, Patani (Tayland), Mindanao (Filipinler) koleksiyonları büyük ölçüde envantersiz/dijitalleşmemiş.
• Erişim: kurumlar için standart başvuru; özel koleksiyonlar için yerel aracılar (MANASSA ağı) üzerinden temas.

---

13. Özel Koleksiyonlar ve Aile Kütüphaneleri Sorunu (Yatay Tema)

Envanterin görünmeyen kısmı budur ve her bölgede tekrarlanır: - Tanım gereği kayıt dışıdır: al-Furqan taraması bile yalnızca bilinen ~2.500 koleksiyonu kapsar; Yemen, İran, Moritanya, Nijerya, Hindistan ve Türkiye'de aile elindeki yazmaların toplamının yüz binler düzeyinde olduğu tahmin edilir. - Tipik engeller: miras paylaşımı, satış beklentisi (dijital kopyanın piyasa değerini düşüreceği korkusu), mahremiyet, kurumlara güvensizlik, el koyma korkusu. - İşleyen modeller: SAVAMA-DCI (Mali) — aileler mülkiyeti korurken dijitalleşmeye rıza gösterdi; EAP modeli — kopyalar yerel kurum + British Library'de tutulur, orijinal sahibinde kalır; HMML modeli — görüntü sahipliği kurumda, erişim merkezî Reading Room'dan. - Öneri (proje için): Bu koleksiyonlara erişimin tek gerçekçi yolu yerel ortak kurumlar ve saha ağlarıdır; fihristte bu kategori "erişim: yerel aracı + saha ziyareti" olarak kodlanmalıdır.

---

Özet Tablo: Öncelikli Dijitalleşmemiş Koleksiyonlar (Risk × Değer)

Koleksiyon	Ülke	Tahminî yazma	Dijital durum	Risk
Yemen özel Zeydî kütüphaneleri + San'a Evkaf	Yemen	50.000+	Çok kısmi (ZMT/YMDI)	Kritik
Şam Evrakı (TİEM)	Türkiye	13.882 kayıt / 200.000+ parça	Çok kısmi	Orta (konservasyon)
Topkapı Sarayı Ktp.	Türkiye	~13.400	Tarama sürüyor, yayın yok	Düşük
Dârü'l-Kütüb (dijitalleşmemiş kısım)	Mısır	~40.000+	Kısmi/mikrofilm	Orta
el-Ezher (kalan kısım)	Mısır	~30.000+	~1/3 tarandı	Orta
Haseniyye Kraliyet Ktp.	Fas	~30.000	Kapalı	Düşük
Mektebetü'l-Haremi'l-Mekkî	S. Arabistan	6.500 orijinal	İç tarama, kapalı	Düşük
Ahmed Baba Enstitüsü	Mali	30–40.000	Çok kısmi	Yüksek
Moritanya çöl kütüphaneleri	Moritanya	6.000+ (yalnız Şingetti)	Başlangıç	Yüksek (iklim)
Dârü'l-Mahtûtât el-Irâkıyye	Irak	~47.000	Yok	Yüksek
Bîrûnî Enstitüsü	Özbekistan	~26.000 cilt	Çok kısmi	Orta
Khuda Bakhsh + Rampur + Salar Jung	Hindistan	~46.000	Bina içi/çok kısmi	Orta
Punjab Üniv. + Pakistan koleksiyonları	Pakistan	22.000+	Kısmi, kapalı	Orta
Kuzey Nijerya emirlik/aile koleksiyonları	Nijerya	on binlerce	Çok kısmi (EAP)	Yüksek
Mar'aşî Necefî (erişilmez kısmı)	İran	~40.000 cilt	Belirsiz/kapalı	Düşük

Genel sonuç: al-Furqan'ın 1,5 milyonluk envanteri ölçü alındığında, çevrimiçi tam görüntü erişimi olan İslami yazma oranı kabaca %20–30 bandını geçmemektedir; geri kalan ~1 milyon+ nüsha ya hiç taranmamış ya da taranıp yayımlanmamıştır. En verimli strateji: (1) taranmış-ama-yayımlanmamış kurumlarla yayın anlaşmaları, (2) savaş/iklim riskli bölgelerde EAP-HMML modeliyle acil tarama, (3) katalogsuz özel koleksiyonlarda önce envanter çalışması.