Din

← Fihrist · Hedef 3 — İçerik özetleri

İçindekiler

Fıkıh · Usûl-i Fıkıh · Kelâm · Tasavvuf · Siyer/Tarih — İçerik Özetleri

Projenin 3. hedefi kapsamında hazırlanan içerik özetleri: her eserin türü, hacmi, içerik yapısı, ekolü/metodolojisi, önemi ve dijital erişim noktası. (Hazırlanma tarihi: Temmuz 2026)

1. FIKIH

Giriş Haritası: Fıkıh Mezheplerinin Oluşumu

Fıkıh, sahâbe ve tâbiîn dönemindeki ferdî ictihad faaliyetinden (Medine'de "ehl-i hadîs", Kûfe'de "ehl-i re'y" eğilimleri) 2./8. yüzyılda sistemli ekol yapılanmasına geçmiştir. Ebû Hanîfe (ö. 150/767) Kûfe re'y geleneğini, Mâlik b. Enes (ö. 179/795) Medine amel geleneğini temsil eder; Şâfiî (ö. 204/820) iki eğilimi usûl zeminine oturtarak sentezlemiş, Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855) hadis merkezli bir çizgi kurmuştur. 4./10. yüzyıldan itibaren mezhepler kurumsallaşmış; literatür muhtasar metinler → şerhler → hâşiyeler → fetva mecmuaları zinciriyle katmanlaşmıştır. Modern dönemde mukayeseli fıkıh ansiklopedileri ve delilli sistematik eserler öne çıkar.

1.1. Hanefî Fıkhı

el-Mebsût (Şemsüleimme es-Serahsî, ö. 483/1090) — Hanefî fürû fıkhının en hacimli klasik kaynağı; yaygın baskısı 30 cüz/cilttir. Hâkim eş-Şehîd'in, Şeybânî'nin zâhirü'r-rivâye metinlerini özetleyen el-Kâfî'sinin şerhidir; rivayete göre Serahsî eseri Özkent'te hapisteyken talebelerine imlâ etmiştir. Bütün fıkıh bablarını, hükümlerin illet ve hikmetlerini tartışarak, mezhep içi ve mezhepler arası görüşleri delilleriyle karşılaştırarak işler. Re'y geleneğinin ta'lîl (illet arama) yöntemini en gelişkin biçimde temsil eder; Hanefî mezhebinin "istidlâlli fıkıh" başeseridir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe tam çevirisi Gündüz Yayıncılık.

Bedâiu's-Sanâi' fî Tertîbi'ş-Şerâi' (Alâüddîn el-Kâsânî, ö. 587/1191) — Fürû fıkıh; modern neşirlerde 7-10 cilt. Hocası Alâüddîn es-Semerkandî'nin Tuhfetü'l-fukahâ'sı üzerine kurulmuştur; klasik bab dizilişini izlemek yerine konuları rükün, şart, sebep, hüküm gibi mantıkî alt başlıklara ayırarak işlemesiyle Hanefî literatüründe tertip bakımından benzersizdir. "Fıkhın en güzel tasnif edilmiş kitabı" diye anılır; sistematiği sebebiyle modern araştırmacıların en çok başvurduğu Hanefî kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

el-Hidâye Şerhu Bidâyeti'l-Mübtedî (Burhâneddin el-Mergînânî, ö. 593/1197) — Mergînânî'nin, Kudûrî'nin el-Muhtasar'ı ile Şeybânî'nin el-Câmiu's-sagîr'ini birleştiren kendi metni Bidâyetü'l-mübtedî'nin şerhidir; genellikle 2-4 cilt. Orta hacimde, delilleri özlü veren, mezhep içi tercihleri düzenli işleyen bir el kitabıdır. Osmanlı ve Hint alt kıtası medreselerinde yüzyıllarca temel ders kitabı olmuş, üzerine Fethu'l-Kadîr (İbnü'l-Hümâm), el-Binâye (Aynî) gibi büyük şerhler yazılmıştır; Hanefî mezhebinin "omurga metni"dir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Reddü'l-Muhtâr ale'd-Dürri'l-Muhtâr (İbn Âbidîn, ö. 1252/1836) — Haskefî'nin ed-Dürrü'l-muhtâr şerhi üzerine dev bir hâşiye; yaygın neşirlerde 6-12 cilt. Mezhep içindeki farklı görüşleri tartıp "müftâ bih" (fetvaya esas) görüşü belirlemesi, örf ve dönemin meselelerine (kahve, tütün, para vakfı vb.) yer vermesiyle öne çıkar. Geç dönem Hanefî tahkik geleneğinin zirvesi; Osmanlı son dönemi ve günümüz Hanefî fetva pratiğinde birinci başvuru kaynağıdır (Mecelle çalışmalarında da temel alınmıştır). Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

el-İhtiyâr li-Ta'lîli'l-Muhtâr (Abdullah b. Mahmûd el-Mevsılî, ö. 683/1284) — Müellifin kendi muhtasarı el-Muhtâr li'l-fetvâ'ya yazdığı şerh; genellikle 5 cüz/2 cilt. Ebû Hanîfe'nin görüşlerini esas alan metni, hükümlerin gerekçeleriyle (ta'lîl) açıklar. Sade dili ve dengeli hacmiyle Osmanlı'dan günümüze en çok okutulan Hanefî metinlerindendir; Türkiye'de ilahiyat fıkıh derslerinin klasik ders kitabıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri yaygındır.

1.2. Şâfiî Fıkhı

el-Üm (Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî, ö. 204/820) — Mezhep imamının bizzat kendi fürû görüşlerini içeren, talebesi Rebî' b. Süleyman rivayetiyle ulaşan külliyat; modern neşirlerde 8-11 cilt. Şâfiî'nin Mısır dönemi ("kavl-i cedîd") görüşlerini, delilleriyle ve muhaliflerle tartışma bölümleriyle sunar. Bir mezhep imamının kaleminden günümüze ulaşan en eski kapsamlı fürû külliyatı olması bakımından İslâm hukuk tarihinin birinci elden kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

el-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb (Nevevî, ö. 676/1277) — Şîrâzî'nin el-Mühezzeb'i üzerine ansiklopedik şerh; Nevevî ribâ bahsine kadar getirebilmiş, Sübkî ve Mutîî tamamlamıştır (20+ cilt). Her meselede hadis sıhhat tahlili, lugat izahları, mezhep içi görüş tabakaları ve dört mezhep mukayesesi verilir. Mukayeseli fıkıh ve hadis-fıkıh ilişkisi bakımından Şâfiî literatürünün en zengin eseridir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Minhâcü't-Tâlibîn (Nevevî) — Râfiî'nin el-Muharrer'ini ihtisar eden tek ciltlik muhtasar fürû metni. Mezhepte tercih edilen görüşü gösteren özel terminolojisi (azhar, meşhûr, sahîh, esah) ile mezhep içi görüş hiyerarşisini kodlar. Geç dönem Şâfiî mezhebinin ana metni olmuş; Muğni'l-muhtâc, Tuhfetü'l-muhtâc (Heytemî) ve Nihâyetü'l-muhtâc (Remlî) bu metin üzerine yazılmıştır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Muğni'l-Muhtâc (Hatîb eş-Şirbînî, ö. 977/1570) — Minhâc'ın en yaygın kullanılan şerhlerinden; 4-6 cilt. Metnin yoğun ibarelerini açık bir dille çözer, delilleri ve tercih gerekçelerini düzenli verir. Üslûbunun berraklığı sebebiyle öğretimde en çok tercih edilen şerhtir; günümüz Şâfiî fetva ve tedris geleneğinin standart başvurusudur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

1.3. Mâlikî Fıkhı

el-Müdevvenetü'l-Kübrâ (Sahnûn b. Saîd et-Tenûhî, ö. 240/854) — Mâlikî mezhebinin kurucu külliyatı; soru-cevap formunda, 4-9 cilt. Esed b. Furât'ın derlediği meseleleri Sahnûn'un İbnü'l-Kâsım'a arz edip tashih etmesiyle oluşmuştur. Kuzey Afrika ve Endülüs Mâlikîliğinde Muvatta'dan sonra en yüksek otorite metin olmuştur; sonraki muhtasarlar (İbn Ebî Zeyd'in Risâle'si, Halîl'in Muhtasar'ı) büyük ölçüde ona dayanır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Bidâyetü'l-Müctehid ve Nihâyetü'l-Muktesıd (İbn Rüşd el-Hafîd, ö. 595/1198) — Filozof İbn Rüşd'ün mukayeseli fıkıh (hilâf) klasiği; 2-4 cilt. Her babda önce ittifak edilen hükümleri, sonra ihtilaflı meseleleri verir ve ihtilafın sebeplerini usûl perspektifinden tahlil eder. Belirli bir mezhebi savunmayan, ictihad melekesi kazandırmayı amaçlayan yapısıyla türünün en başarılı örneğidir; modern mukayeseli İslâm hukuku çalışmalarının vazgeçilmez giriş kitabıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri mevcuttur.

Haraşî ve Derdîr Şerhleri (kısaca) — Geç dönem Mâlikî fıkhı, Halîl b. İshâk'ın (ö. 776/1374) yoğun muhtasarı üzerine kurulmuştur. Haraşî'nin (ö. 1101/1690) Şerhu Muhtasarı Halîl'i standart şerhtir; Derdîr'in (ö. 1201/1786) eş-Şerhu'l-Kebîr'i (Desûkî hâşiyesiyle) geç dönem Mâlikî fetva pratiğinin mutemet kaynaklarıdır. Her ikisi de shamela.ws ve app.turath.io'da mevcuttur.

1.4. Hanbelî Fıkhı

el-Muğnî (Muvaffakuddin İbn Kudâme, ö. 620/1223) — Hırakî'nin el-Muhtasar'ı üzerine dev şerh; tahkikli neşri 15 cilttir. Her meselede önce Hanbelî görüşünü, ardından dört mezhep ve selef görüşlerini delilleriyle tartışır; hadis merkezli, taassuptan uzak bir mukayese yöntemi izler. Bütün mezheplerin başvurduğu en büyük mukayeseli fürû ansiklopedilerindendir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Keşşâfü'l-Kınâ' an Metni'l-İknâ' (Mansûr el-Buhûtî, ö. 1051/1641) — Haccâvî'nin el-İknâ' metninin şerhi; 6-15 cilt. Geç dönem Hanbelî mezhebinin "mu'temed" görüşlerini bab bab, net biçimde tespit eder. Bugün özellikle Suudi Arabistan yargı ve fetva kurumlarında birinci derecede başvuru kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

1.5. Mukayeseli ve Modern Fıkıh

el-Mevsûatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye (Kuveyt Evkaf Bakanlığı, 1967-2005) — 45 ciltlik alfabetik fıkıh ansiklopedisi; fıkıh terimlerini madde madde ele alır, her maddede dört mezhebin görüşlerini kaynak göstererek tarafsız özetler. Çağdaş fetva kurulları ve akademik çalışmaların en çok kullanılan referansıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi kısmen yayımlanmıştır.

el-Fıkhü'l-İslâmî ve Edilletüh (Vehbe ez-Zühaylî, ö. 2015) — Modern sistematikle yazılmış delilli mukayeseli fıkıh külliyatı; 8-11 cilt. Bütün alanları dört mezhebin delilleriyle işler; çağdaş meselelere (sigorta, banka işlemleri, tıbbî konular) özel bölümler ayırır. 20. yüzyılın en etkili fıkıh eseri kabul edilir; Türkçeye tam çevirisi vardır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Hukukı İslâmiyye ve Istılâhâtı Fıkhiyye Kamusu (Ömer Nasuhi Bilmen, ö. 1971) — Türkçe yazılmış 8 ciltlik fıkıh ansiklopedisi; usûl girişinden sonra muâmelât, münâkehât, ukûbât ve ferâiz konularını, ağırlıklı Hanefî çerçevesinde işler. Osmanlı ilmiye geleneğinin Cumhuriyet dönemine aktardığı en kapsamlı Türkçe fıkıh kaynağıdır. Dijital erişim: Bilmen Yayınevi baskıları; eser Türkçe olduğundan Shamela'da yoktur.

2. USÛL-İ FIKIH

er-Risâle (eş-Şâfiî, ö. 204/820) — İslâm hukuk metodolojisinin günümüze ulaşan ilk müstakil eseri; tek cilt (Ahmed Şâkir tahkiki meşhurdur). Beyân teorisi, Kitap-Sünnet ilişkisi, nesih, haber-i vâhid, icmâ, kıyas ve ictihad konularını işler; özellikle sünnetin bağlayıcılığını sistematik temellendirir. Usûl ilminin kurucu metnidir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri mevcuttur.

el-Mustasfâ min İlmi'l-Usûl (Gazzâlî, ö. 505/1111) — Mütekellimîn metodunun dört temel kitabından biri; 2 cilt. Mantık girişiyle başlar; deliller, hüküm teorisi, ta'lîl-kıyas, ictihad-taklid başlıklarını işler; maslahat ve makâsıd (zarûriyyât-ı hamse: din, can, akıl, nesil, mal) teorisinin klasik formülasyonunu içerir. Kelâmî usûl geleneğinin zirvesi ve makâsıd düşüncesinin ana kaynaklarındandır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

el-Muvâfakât (Ebû İshâk eş-Şâtıbî, ö. 790/1388) — Usûlü makâsıd (şeriatın gayeleri) merkezinde yeniden kuran özgün eser; 4-7 cilt. Şer'î hükümlerin küllî gayelerini (zarûriyyât-hâciyyât-tahsîniyyât hiyerarşisi) tümevarım yöntemiyle temellendirir. 19.-20. yüzyıl ıslah düşüncesiyle yeniden keşfedilmiş, çağdaş makâsıd tartışmalarının kurucu referansı olmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi vardır.

el-İhkâm fî Usûli'l-Ahkâm (Seyfeddin el-Âmidî, ö. 631/1233) — Mütekellimîn usûl geleneğinin en sistemli özetleyici eserlerinden; 4 cüz. Râzî'nin el-Mahsûl'ü ve Gazzâlî çizgisindeki birikimi tertipli tanımlar ve münazara formatıyla derler. Muhtasarları (özellikle İbnü'l-Hâcib) üzerinden geç dönem medrese usûl öğretimini şekillendirmiştir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Mir'âtü'l-Usûl (Molla Hüsrev, ö. 885/1480) — Osmanlı şeyhülislâmının kendi metni Mirkâtü'l-vüsûl'e yazdığı şerh; Hanefî (fukahâ) metodu ile mütekellimîn metodunu kaynaştıran "memzûc" gelenektedir. Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca standart usûl ders kitabı olmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

3. KELÂM

Giriş Haritası: Kelâm Ekolleri

İtikadî tartışmalar ilk fitne sonrası (Hâricîlik, Mürcie, Kaderiyye-Cebriyye) başlamış; 2./8. yüzyılda Mu'tezile akıl merkezli sistematik kelâmı kurmuştur. 4./10. yüzyıl başında Ebü'l-Hasan el-Eş'arî Basra-Bağdat hattında, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî Semerkant'ta ehl-i sünnet kelâmının iki ana ekolünü şekillendirdi; hadis ehlinin kelâma mesafeli Selef çizgisi (Tahâvî'nin akîdesi bu damarın Hanefî ifadesidir) varlığını sürdürdü. Gazzâlî ile felsefe kelâma dâhil edilmiş (müteahhirîn dönemi), Râzî'den sonra kelâm felsefî-mantıkî bir tahkik disiplinine dönüşmüş; Îcî-Teftâzânî-Cürcânî üçgeninde medrese ders kitabı formatını almıştır.

Makâlâtü'l-İslâmiyyîn (Ebü'l-Hasan el-Eş'arî, ö. 324/935-36) — Mezhepler tarihi (makâlât/fırak) türünün günümüze ulaşan en eski ve en güvenilir örneklerinden; 1-2 cilt (Ritter neşri meşhurdur). İslâm fırkalarının görüşlerini polemiğe girmeden, şaşırtıcı bir tarafsızlıkla rapor eder. Erken dönem kelâm tarihinin birinci el kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Kitâbü't-Tevhîd (Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, ö. 333/944) — Mâtürîdî ekolünün kurucu metni; tek cilt (Topaloğlu–Aruçi tahkiki standarttır). Bilgi teorisiyle başlaması bakımından kelâm tarihinde öncüdür; Allah'ın varlığı ve sıfatları, âlemin hudûsu, nübüvvet, kader konularını işler. Akıl ile nakli dengeleyen yöntemi, Hanefî-Mâtürîdî coğrafyanın itikadî omurgasını oluşturmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi İSAM yayınıdır.

el-Akâidü'n-Nesefiyye (Necmeddin en-Nesefî, ö. 537/1142) ve Şerhu'l-Akâid (Teftâzânî, ö. 792/1390) — Nesefî'nin birkaç sayfalık muhtasar Mâtürîdî akâid metni ile Teftâzânî'nin orta hacimli şerhi, İslâm dünyasının en yaygın akâid ders kitabı çiftidir. Osmanlı medreselerinde asırlarca okutulmuş, üzerine yüzlerce hâşiye yazılmıştır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri mevcuttur.

el-Mevâkıf (Adudüddin el-Îcî, ö. 756/1355) — Müteahhirîn kelâmın standart ana metni; altı "mevkıf": mukaddimât, umûr-ı âmme, arazlar, cevherler, ilâhiyyât, sem'iyyât. Kelâm ile İbn Sînâ felsefesinin problemlerini tek sistematikte birleştirir. İleri seviye kelâm öğretiminin çatı metni olmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Şerhu'l-Mevâkıf (Seyyid Şerîf el-Cürcânî, ö. 816/1413) — el-Mevâkıf'ın en önemli şerhi; 8 cüz/3-4 cilt. Kelâm, mantık ve felsefenin bütün tartışma birikimini tahkik süzgecinden geçirir. Osmanlı ilmiyesinde "en üst kitap" kabul edilmiştir; İslâm düşüncesinin son klasik dönemdeki en etkili külliyatıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi (TÜYEK, Ömer Türker) yayımlanmıştır.

Tehâfütü'l-Felâsife (Gazzâlî, ö. 505/1111) — Felsefe eleştirisi türünün kurucu eseri; tek cilt. Fârâbî–İbn Sînâ metafiziğini yirmi meselede eleştirir; üç meselede filozofları tekfir eder; nedensellik eleştirisi (17. mesele) felsefe tarihinin en ünlü tartışmalarındandır. İbn Rüşd Tehâfütü't-Tehâfüt ile cevap vermiştir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri mevcuttur.

el-Akîdetü't-Tahâviyye (Ebû Ca'fer et-Tahâvî, ö. 321/933) — Birkaç sayfalık muhtasar akâid metni; Ebû Hanîfe ve iki talebesinin itikadını maddeler hâlinde özetler. Kelâmî tartışmalara girmeyen sade üslûbu sayesinde bütün sünnî kesimlerin ortak kabul ettiği nadir metinlerdendir; en meşhur şerhi İbn Ebi'l-İzz'e aittir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; çok sayıda Türkçe çeviri vardır.

4. TASAVVUF

Giriş Haritası: Tasavvufun Dönemleri

Tasavvuf, 1.-2./7.-8. yüzyıl zühd hareketi (Hasan-ı Basrî, Râbia) ile başlar; 3./9. yüzyılda Bağdat (Cüneyd, "sahv") ve Horasan (Bâyezîd, "sekr") mektepleriyle tasavvuf ilmi doğar. 4.-5./10.-11. yüzyıl klasikler/sünnîleşme dönemidir: Serrâc, Kelâbâzî, Kuşeyrî, Hücvîrî ve Gazzâlî tasavvufu şeriat zemininde meşrulaştırır. 6.-7./12.-13. yüzyıl tarikatlaşma ve nazarî irfan dönemidir: İbn Arabî vahdet-i vücûd metafiziğini kurar, Mevlânâ irfanı şiirle taçlandırır. Sonraki asırlar şerh, tarikat kurumsallaşması ve bu mirasın yayılması dönemidir.

er-Risâletü'l-Kuşeyriyye (Abdülkerîm el-Kuşeyrî, ö. 465/1072) — Tasavvufun en etkili klasik el kitabı; 1-2 cilt. Önce akâid ilkeleri ve 83 sûfînin biyografisini verir; ardından tasavvuf terimlerini ve "makam ve hâller"i (tevbe, zühd, tevekkül, rızâ, muhabbet, mârifet...) âyet, hadis ve sûfî sözleriyle açıklar. Tasavvufu ehl-i sünnet itikadıyla uyumlu gösterme projesinin başarılı ürünüdür. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi (Süleyman Uludağ) standarttır.

İhyâu Ulûmi'd-Dîn (Gazzâlî, ö. 505/1111) — Din ilimlerini ahlâk-tasavvuf merkezinde yeniden kuran ansiklopedik eser; dört "rub'" (ibadetler, âdetler, mühlikât, münciyât) altında 40 kitap; 4-5 cilt. İslâm ahlâk düşüncesinin en etkili kitabıdır; tasavvufu ana akım dindarlığın merkezine yerleştirmiştir (Zebîdî'nin İthâf'ı en büyük şerhidir). Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; çok sayıda Türkçe tam çevirisi vardır.

Keşfü'l-Mahcûb (Hücvîrî, ö. 465/1072 civarı) — Farsça yazılmış ilk kapsamlı tasavvuf klasiği; tek cilt. Kavramları, sûfî tabakalarını ve on iki sûfî "fırkasını" inceler; müellifin şahsî gözlemlerini içerir. Fars ve Hint alt kıtası tasavvufunun kurucu metnidir. Dijital erişim: Farsça metin çevrimiçi kütüphanelerde (Ganjoor, noorlib.ir); Türkçe çevirisi ("Hakikat Bilgisi", Süleyman Uludağ) standarttır.

el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (Muhyiddin İbnü'l-Arabî, ö. 638/1240) — Nazarî tasavvufun ansiklopedik zirvesi; 560 bab. Metafizikten ibadetlerin bâtınî yorumuna, harf ilminden velâyet teorisine uzanır. Vahdet-i vücûd düşüncesinin, insân-ı kâmil öğretisinin ana kaynağıdır; sonraki bütün İslâm irfan geleneği ona dayanır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe tam çevirisi (Ekrem Demirli, 18 cilt) mevcuttur.

Fusûsu'l-Hikem (İbnü'l-Arabî) — Müellifin en yoğun eseri; 27 fass (bölüm), her biri bir peygamberin şahsında bir hikmet türünü işler. Vahdet-i vücûd metafiziğinin en rafine ifadesidir. Üzerine yüzü aşkın şerh yazılmıştır (Konevî, Kâşânî, Kayserî); İslâm düşünce tarihinin en çok tartışılan kitabıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri ve Kayserî şerhi çevirisi (TÜYEK) vardır.

Mesnevî-i Ma'nevî (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, ö. 672/1273) — Farsça, 6 defter, yaklaşık 25.700 beyitlik didaktik-irfanî şiir külliyatı. İç içe hikâyeler, âyet-hadis yorumları ve temsillerle aşk, nefis terbiyesi, tevhid ve fenâ konularını işler; "mağz-ı Kur'ân" (Kur'an'ın özü) diye anılmıştır. Mevlevîliğin temel metni; dünya edebiyatının en çok okunan mistik eserlerinden. Dijital erişim: Farsça metin Ganjoor.net; Türkçe çevirileri (İzbudak/MEB vb.) yaygındır.

Avârifü'l-Meârif (Şihâbüddin es-Sühreverdî, ö. 632/1234) — Tarikat dönemi tasavvufunun sistematik el kitabı; 63 bab. Şeyh-mürid ilişkisi, hırka, sema âdâbı, halvet, makam ve hâller gibi konuları hadis merkezli işler. Tekke eğitiminin evrensel müfredatı hâline gelmiştir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi mevcuttur.

el-Lüma' fi't-Tasavvuf (Ebû Nasr es-Serrâc, ö. 378/988) — Günümüze ulaşan en eski sistematik tasavvuf klasiği; tek cilt. Tasavvufun Kitap ve Sünnet'e dayandığını ispat amacıyla makamlar-hâller, sema, kerâmet, şathiyelerin yorumu ve sûfîlerin hataları bölümlerini içerir. Kuşeyrî ve Hücvîrî dahil sonraki klasiklerin ana kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirisi (H. Kâmil Yılmaz) vardır.

5. SİYER VE İSLÂM TARİHİ

Giriş Haritası: Siyer/Tarih Literatürünün Gelişimi

Siyer yazımı, megâzî rivayetlerinin derlenmesiyle Medine'de başladı (Urve b. Zübeyr, Zührî); İbn İshâk (ö. 150/767) ilk kapsamlı sîreti telif etti; bu metin İbn Hişâm'ın tehzibiyle yaşadı. Paralel olarak megâzî uzmanlığı (Vâkıdî) ve tabakât/biyografi türü (İbn Sa'd) doğdu. 3.-4./9.-10. yüzyılda umumi tarih türü zirveye ulaştı (Taberî). Sonraki dönemde derleyici-değerlendirici büyük tarihler (İbnü'l-Esîr, Zehebî, İbn Kesîr) ve İbn Haldûn ile tarih felsefesi/umran ilmi ortaya çıktı.

es-Sîretü'n-Nebeviyye (İbn Hişâm, ö. 218/833) — Hz. Peygamber'in hayatına dair günümüze ulaşan en eski bütünlüklü eser; 2-4 cilt. İbn İshâk'ın Sîre'sinin ayıklanmış ve notlandırılmış tehzibidir; nesep ve Mekke dönemi, hicret, Medine dönemi ve gazveler kronolojisini rivayetler ve şiirlerle işler. Bütün sonraki siyer literatürünün ana kaynağıdır (Süheylî'nin er-Ravdü'l-ünüf'ü en önemli şerhidir). Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe tam çevirileri mevcuttur.

Kitâbü'l-Megâzî (Vâkıdî, ö. 207/823) — Hz. Peygamber'in savaşlarına hasredilmiş en ayrıntılı erken kaynak; Marsden Jones neşri 3 cilt. Seferleri kesin kronoloji, coğrafî ayrıntı ve katılımcı listeleriyle anlatır. Hadisçiler Vâkıdî'yi rivayette zayıf saysa da megâzî sahasında otorite kabul edilir; Medine dönemi kronolojisi büyük ölçüde ona dayanır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

et-Tabakâtü'l-Kübrâ (İbn Sa'd, ö. 230/845) — İslâm biyografi (tabakât) türünün kurucu âbidesi; 8-11 cilt. İlk iki cildi sîret ve megâzîye ayrılmıştır; ardından sahâbe ve tâbiîni şehirlere ve nesillere göre, kadınlara ayrılmış müstakil bölümle birlikte binlerce biyografi hâlinde verir. Ricâl ilmi, siyer ve ilk dönem sosyal tarihi için birinci derecede kaynaktır. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe tam çevirisi (11 cilt) vardır.

Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk (Taberî, ö. 310/923) — İslâm tarih yazıcılığının zirvesi sayılan umumi dünya tarihi; 11 cilt. Yaratılıştan 302/915'e kadar olayları yıl yıl (annalistik) düzende, farklı ve bazen çelişen rivayetleri isnadlarıyla yan yana koyarak anlatır. Değerlendirmeyi okuyucuya bırakan bu yöntem onu erken İslâm tarihinin vazgeçilmez ham kaynağı yapar. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

el-Bidâye ve'n-Nihâye (İbn Kesîr, ö. 774/1373) — Yaratılışla başlayıp kıyamet alâmetleriyle biten umumi tarih; 14-21 cilt. Peygamberler tarihi, geniş bir sîret bölümü ve 767/1366'ya kadar yıl yıl İslâm tarihi ile her yılın vefeyâtını içerir. Muhaddis kimliğiyle rivayetleri sıhhat açısından değerlendirmesi onu Taberî sonrası geleneğin en "tenkitçi" halkası yapar. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe tam çevirisi ("Büyük İslâm Tarihi") mevcuttur.

Mukaddime (İbn Haldûn, ö. 808/1406) — Umumi tarihi Kitâbü'l-İber'e giriş olarak yazılan, müstakil başyapıta dönüşen eser; 1-3 cilt. Tarih tenkidinin ilkelerini koyar ve "umran ilmi" adını verdiği yeni disiplinle asabiyet teorisi, devletlerin doğuş-yükseliş-çöküş döngüsü, iktisat, şehir hayatı ve ilimler tasnifini işler. Tarih felsefesinin ve sosyolojinin öncü metni kabul edilir. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io; Türkçe çevirileri (Süleyman Uludağ vb.) yaygındır.

Târîhu'l-İslâm (Zehebî, ö. 748/1348) — Hicretten 700/1300'e kadar İslâm tarihini onar yıllık tabakalar hâlinde düzenleyen dev külliyat; Tedmürî neşri 52-53 cilt. Her tabakada önce siyasî olaylar, sonra o dönemde vefat eden meşhurların biyografileri verilir; on binlerce biyografi içerir. Tarih ile biyografiyi birleştiren türün zirvesidir; Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ'nın ana gövdesini oluşturur. Dijital erişim: shamela.ws, app.turath.io.

Genel Not: Dijital Erişim

← İçerik: Hadis ilmi