Din

← Fihrist · Hedef 3 — İçerik özetleri

İçindekiler

Kur'an İlimleri Temel Eserleri — İçerik Özetleri

Projenin 3. hedefi kapsamında hazırlanan içerik özetleri: her eserin türü, hacmi, içerik yapısı, metodolojisi, önemi ve dijital erişim noktası. (Hazırlanma tarihi: Temmuz 2026)

Giriş: Tefsir Literatürünün Genel Haritası

Tefsir literatürü klasik dönemden itibaren iki ana damar üzerinde gelişmiştir. Rivayet tefsiri (et-tefsîr bi'l-me'sûr), âyetleri âyetle, Hz. Peygamber'in hadisleriyle, sahâbe ve tâbiîn sözleriyle açıklayan; senedli nakil malzemesine dayanan ekoldür (Taberî, İbn Kesîr, Süyûtî, Begavî). Dirayet tefsiri (et-tefsîr bi'r-re'y) ise dil, belâgat, fıkıh, kelâm ve aklî istidlâli devreye sokan yorum geleneğidir; kelâmî tartışma ağırlıklı (Râzî), belâgat ağırlıklı (Zemahşerî, Beyzâvî, Ebussuûd), ahkâm ağırlıklı (Kurtubî) alt kollara ayrılır. Üçüncü damar olan işârî/tasavvufî tefsir, âyetlerin zâhirî anlamının ötesinde sûfî tecrübeye açılan bâtınî işaretlerini okur (Kuşeyrî, İbn Acîbe; Âlûsî'de de güçlü bir işârî katman vardır). Modern dönem tefsirleri (19. yüzyıl sonundan itibaren) içtimâî-hidâyetçi yönelim (Seyyid Kutub, Mevdûdî), dil-belâgat merkezli yenilenme (İbn Âşûr) ve millî dillerde telif (Elmalılı, Kur'an Yolu) ile karakterizedir. Tefsirin yanında Kur'an ilimlerini kuşatan ulûmü'l-Kur'ân ansiklopedileri (Zerkeşî, Süyûtî), kıraat ilmi klasikleri (Dânî, Şâtıbî, İbnü'l-Cezerî) ve mushaf tarihi/resmü'l-mushaf literatürü bu alanın destekleyici sütunlarıdır.

I. Rivayet Tefsirleri

Câmiu'l-beyân an te'vîli âyi'l-Kur'ân (Muhammed b. Cerîr et-Taberî, ö. 310/923) — Rivayet tefsirinin kurucu âbidesi ve kendisinden önceki tüm tefsir birikiminin senedli ansiklopedisidir. Baskılara göre 24–30 cüz/cilt hâlinde basılmış; Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî tahkikiyle Dâru Hecr neşri 26 cilttir. Her âyette önce kelime tahlili yapar, ardından sahâbe-tâbiîn kavillerini isnadlarıyla sıralar, görüşler arasında "kavleynin evlâsı" diyerek tercihte bulunur; kıraat farklarını, nahiv vecihlerini ve fıkhî sonuçları da tartışır. Metodolojisi salt nakilcilik değil, rivayet malzemesi üzerinde eleştirel muhakemedir; bu yönüyle rivayet-dirayet köprüsüdür. Sonraki bütün tefsirlerin ana kaynağı sayılır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (Ebü'l-Fidâ İbn Kesîr, ö. 774/1373) — İbn Teymiyye çizgisindeki selefî rivayet tefsirinin en yaygın örneğidir; Sâmî es-Selâme tahkikli Dâru Tayyibe neşri 8 cilttir (Türkçesi "Hadislerle Kur'ân-ı Kerîm Tefsiri" adıyla 16 cilt). Yöntemi "Kur'an'ın Kur'an'la, sonra sünnetle, sonra sahâbe-tâbiîn sözleriyle tefsiri" ilkesini sistemleştirmesidir; hadisleri sened tenkidine tâbi tutar ve İsrâiliyat'a karşı açıkça uyarır. Taberî'ye göre daha derli toplu ve hadis tenkidi bakımından daha titizdir; günümüz İslam dünyasında en çok okunan klasik tefsirdir. Muhtasarları (Sâbûnî vb.) ayrıca yaygındır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

ed-Dürrü'l-mensûr fi't-tefsîr bi'l-me'sûr (Celâleddin es-Süyûtî, ö. 911/1505) — Tamamen nakle dayalı, senedleri hazfedilmiş ancak kaynak eser adları verilmiş dev bir rivayet derlemesidir; Abdullah et-Türkî tahkikiyle Dâru Hecr neşri (Kahire 1424/2003) yapılmış, Türkçe çevirisi 16 cilt hâlinde yayımlanmıştır. Süyûtî, kayıp tefsir ve hadis kaynaklarından (İbn Ebî Hâtim, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir vb.) on binlerce rivayeti âyet sırasına göre toplar; kendi yorumunu hemen hiç katmaz. Bu yönüyle erken dönem rivayet malzemesi için vazgeçilmez bir "kaynak deposu"dur; zayıf rivayetleri ayıklamadığı için tenkitli kullanım gerektirir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Meâlimü't-tenzîl (Ferrâ el-Begavî, ö. 516/1122) — "Tefsîrü'l-Begavî" diye bilinen, Sa'lebî'nin el-Keşf ve'l-beyân'ını ayıklayıp özetleyen orta hacimli rivayet tefsiridir; Dâru Tayyibe tahkikli neşri 8 cilttir. Rivayetleri seçerken sahihlik kaygısı taşıması, uydurma kıssaları büyük ölçüde elemesi ve veciz dili sayesinde Ehl-i sünnet çevrelerinde "güvenilir orta boy tefsir" olarak şöhret bulmuştur. Kıraat, sebeb-i nüzûl ve fıkhî hükümlere ölçülü biçimde yer verir. Osmanlı medreselerinde ve hadis ehli arasında çok okunmuştur; Hâzin tefsirinin de temelidir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

II. Dirayet Tefsirleri

Mefâtîhu'l-gayb / et-Tefsîru'l-kebîr (Fahreddin er-Râzî, ö. 606/1210) — Dirayet tefsirinin zirvesi sayılan kelâmî-felsefî ansiklopedik tefsirdir; standart Kahire/Beyrut neşri 32 cilt (16 mücelled) hâlindedir. Her âyeti "mesele"lere ayırarak işler: kelâm tartışmaları, Mu'tezile ve filozoflara reddiyeler, usûl-i fıkıh, astronomi ve tabiat ilimlerine varan geniş bir müktesebatı tefsire taşır; sûre içi ve sûreler arası münasebet (tenâsüb) ilmini sistemli kullanan ilk müfessirlerdendir. Eş'arî kelâm ekolünün tefsirdeki en güçlü temsilcisidir; "içinde tefsirden başka her şey var" eleştirisi bile hacminin ve etkisinin göstergesidir. Sonraki bütün dirayet tefsirleri (Beyzâvî, Ebussuûd, Âlûsî) ondan beslenir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

el-Keşşâf an hakâikı gavâmizi't-tenzîl (Cârullah ez-Zemahşerî, ö. 538/1144) — Kur'an'ın i'câzını belâgat (meânî-beyân) tahlilleriyle ortaya koyan, dil ağırlıklı dirayet tefsirinin şaheseridir; genellikle 4 cilt hâlinde basılır. Soru-cevap ("in kulte... kultü") üslûbuyla âyetlerin nazım inceliklerini, mecaz, kinaye ve takdim-tehir nüktelerini çözümler. Mu'tezilî kelâm ilkelerini yer yer yoruma yansıtır; bu yüzden Sünnî gelenek onu İbnü'l-Müneyyir'in el-İntisâf'ı gibi hâşiyelerle "ayıklayarak" okumuş, fakat belâgat tahlillerinden asla vazgeçmemiştir. Beyzâvî, Nesefî ve Ebussuûd büyük ölçüde el-Keşşâf'ın Sünnîleştirilmiş işlenişleridir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

el-Câmi' li-ahkâmi'l-Kur'ân (Ebû Abdillah el-Kurtubî, ö. 671/1273) — Ahkâm tefsiri türünün en kapsamlı örneğidir; klasik Kahire neşri 20 cilt, Abdullah et-Türkî tahkikli Müessesetü'r-Risâle neşri 24 cilttir. Âyetleri "mesele"lere bölerek fıkhî hükümleri dört mezhebin (özellikle Mâlikî) delilleriyle mukayeseli işler; bunun yanında kıraat, i'rab, sebeb-i nüzûl ve dil tahlillerine de geniş yer verir. Sadece ahkâm âyetleriyle sınırlı kalmayıp tüm Kur'an'ı tefsir etmesi onu benzerlerinden (Cessâs, İbnü'l-Arabî) ayırır. Endülüs-Mağrib ilim geleneğinin doğuya en kalıcı armağanlarındandır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Envâru't-tenzîl ve esrâru't-te'vîl (Kâdî el-Beyzâvî, ö. 685/1286 [tarih ihtilaflı]) — el-Keşşâf'ın belâgat tahlillerini Mu'tezilî unsurlardan arındırıp Râzî'nin kelâmî birikimi ve Râgıb'ın müfredâtıyla harmanlayan veciz dirayet tefsiridir; genellikle 2–5 cilt hâlinde basılır. Yoğun ve özlü ibaresi onu medrese ders kitabı hâline getirmiş; üzerine 250'yi aşkın hâşiye-tâlika (en meşhurları Şeyhzâde ve Konevî hâşiyeleri) yazılmıştır — İslam telif tarihinde en çok şerh edilen tefsirdir. Osmanlı medrese müfredatının merkezî tefsir metnidir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Medârikü't-tenzîl ve hakâiku't-te'vîl (Ebü'l-Berekât en-Nesefî, ö. 710/1310) — el-Keşşâf ve Beyzâvî çizgisini Mâtürîdî-Hanefî perspektifle yeniden işleyen orta hacimli dirayet tefsiridir; tahkikli neşri (Yûsuf Ali Büdeyvî, Dâru'l-Kelimi't-Tayyib) 3 cilttir. Belâgat nüktelerini korurken i'tikadî konularda Mâtürîdî, fıkhî konularda Hanefî tercihleri öne çıkarır; Mu'tezilî yorumları sessizce tashih eder. Veciz ve dengeli oluşu sebebiyle Hanefî coğrafyada (Osmanlı, Orta Asya, Hint alt kıtası) en çok okunan el kitabı tefsirlerden olmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

İrşâdü'l-akli's-selîm ilâ mezâya'l-Kitâbi'l-Kerîm (Ebussuûd Efendi, ö. 982/1574) — Osmanlı şeyhülislâmının yaklaşık yirmi yılda telif ettiği, Zemahşerî ile Beyzâvî'yi esas alıp aşan belâgat merkezli dirayet tefsiridir; Kahire'de 5, Beyrut'ta 9 cilt hâlinde basılmış, İSAM'ın tahkikli neşri 9 cilt (5636 sayfa) olarak yayımlanmıştır. En özgün yanı âyetler ve sûreler arası tenâsübü (münasebet) ve Kur'an'ın nazım güzelliklerini işleyişidir; "hatîbü'l-müfessirîn" unvanıyla anılır. Kanûnî'ye takdim edilmiş, Osmanlı ilim geleneğinin tefsirdeki zirvesi kabul edilmiştir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Rûhu'l-meânî fî tefsîri'l-Kur'âni'l-azîm ve's-seb'i'l-mesânî (Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî, ö. 1270/1854) — Klasik dirayet birikiminin son büyük ansiklopedik hülâsasıdır; 30 cüz hâlinde telif edilmiş, Bulak baskısı 9, Kahire 12, Beyrut neşirleri 15–16 cilt olarak yayımlanmıştır. Râzî, Beyzâvî, Ebussuûd ve İbn Hacer gibi kaynakları eleştirel biçimde sentezler; dil-belâgat tahlilleri, kelâmî tartışmalar ve her bölümün sonunda ayrı başlık altında işârî (tasavvufî) yorumlar içerir. Bu yapısıyla dirayet ile işârî tefsiri birleştiren "câmi'" bir eserdir ve klasik dönemle modern dönem arasında köprü kabul edilir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

III. İşârî Tefsirler

Letâifü'l-işârât (Abdülkerîm el-Kuşeyrî, ö. 465/1072) — er-Risâle müellifi büyük sûfînin, tüm Kur'an'ı kuşatan ilk sistematik işârî tefsirlerindendir; İbrâhim Besyûnî tahkikiyle 3 cilt hâlinde neşredilmiştir. Âyetlerin zâhirî anlamını iptal etmeden, seyrü sülûk makamları, nefs mertebeleri ve marifet halleri açısından "letâif" (ince işaretler) çıkarır; her âyeti ârif, mürid ve avam düzeylerine göre katmanlı okur. Ehl-i sünnet çizgisine bağlı, ölçülü işârî yorumun klasik modelidir; sonraki tasavvufî tefsirlerin (Rûzbihân, İsmâil Hakkı Bursevî) ana kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, altafsir.com (işârî tefsirler bölümü), tafsir.app.

el-Bahru'l-medîd fî tefsîri'l-Kur'âni'l-mecîd (Ahmed İbn Acîbe, ö. 1224/1809) — Fas'lı Şâzelî-Derkâvî şeyhinin, her âyeti önce zâhirî (dil, fıkıh, kelâm) sonra "işâret" başlığı altında tasavvufî boyutuyla işlediği çift katmanlı tefsiridir; Kahire tahkikli neşri 8 cilt, Türkçe çevirisi (Dilaver Selvi, Semerkand) 10 cilttir. Zâhir-bâtın dengesini kuran yapısıyla işârî tefsirin en sistematik geç dönem örneğidir; Kuşeyrî, Sülemî ve şeyhi Mevlây el-Arabî ed-Derkâvî'nin birikimini harmanlar. Kuzey Afrika tasavvuf geleneğinin tefsire en olgun katkısı sayılır ve modern dönemde yeniden büyük ilgi görmüştür. Dijital erişim: shamela.ws, altafsir.com, tafsir.app.

IV. Modern Tefsirler

Hak Dini Kur'an Dili (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, ö. 1942) — TBMM'nin görevlendirmesiyle yazılan, Cumhuriyet dönemi Türkçesinin en muteber telif tefsiridir; ilk baskısı (1935–1938) 9 cilt olup fihrist cildiyle birlikte anılır. Meâl + tefsir yapısındadır: dil ve belâgat tahlillerinde klasik birikimi (Râzî, Ebussuûd, Âlûsî) kullanır; kelâm, fıkıh (Hanefî), felsefe ve dönemin pozitif bilimleriyle hesaplaşan geniş tahliller içerir; özellikle Fâtiha ve Bakara tefsiri müstakil eser hacmindedir. Materyalizme ve pozitivizme karşı Kur'an merkezli bir savunma karakteri taşır; Türkiye'de sonraki tüm meâl-tefsir çalışmalarının referansıdır. Dijital erişim: Türkçe tefsir portalları (kuranvemeali.com, kuran.gen.tr, kuranmeali.com); orijinal baskı taramaları archive.org'da.

Fî Zılâli'l-Kur'ân (Seyyid Kutub, ö. 1966) — "Kur'an'ın gölgesinde" yaşanmış bir okuma olarak kaleme alınan edebî-hareket tefsiridir; Dâru'ş-Şurûk neşri 6 cilttir (Türkçe çevirileri 10–16 cilt). Klasik filolojik tartışmalara girmek yerine her sûrenin ana ekseni (mihver) etrafında bütüncül edebî tahlil yapar; tevhid, ulûhiyet-ubûdiyet, câhiliye ve İslâm toplumu kavramlarını çağdaş toplumsal-siyasal eleştiriye dönüştürür. Büyük bölümü hapiste yazılmış ve gözden geçirilmiştir; 20. yüzyıl İslâmî hareketleri üzerinde en etkili tefsir olmuştur. Edebî gücü övülür, bazı siyasî yorumları tartışılır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com; Türkçesi çeşitli portallarda.

Tefhîmü'l-Kur'ân (Ebü'l-A'lâ el-Mevdûdî, ö. 1979) — Urduca telif edilen (1942–1972), akıcı meâl + açıklayıcı notlar formatındaki modern tefsirdir; Urduca aslı 6, Türkçe çevirisi 7 cilttir. Her sûreye nüzûl ortamını, dönemin sosyo-politik şartlarını ve sûrenin ana konusunu özetleyen kapsamlı bir giriş yazması en ayırt edici özelliğidir; Kur'an'ın dört anahtar kavramı (ilâh, rab, ibadet, din) ekseninde hâkimiyet ve İslâmî nizam vurgusu taşır. Eğitimli modern okuru hedefleyen açık üslûbuyla Hint alt kıtasında ve çevirileri yoluyla tüm dünyada geniş etki yapmıştır. Dijital erişim: altafsir.com; İngilizcesi englishtafsir.com; Türkçesi çeşitli portallarda.

et-Tahrîr ve't-tenvîr (Muhammed Tâhir İbn Âşûr, ö. 1973) — Tunuslu Zeytûne şeyhinin yaklaşık kırk yılda tamamladığı, modern dönemin en büyük dil-belâgat tefsiridir; ed-Dâru't-Tûnisiyye neşri 30 cüz (15 mücelled) hâlindedir. On maddelik geniş mukaddimesi başlı başına bir ulûmü'l-Kur'ân ve tefsir usûlü metnidir; müellif önceki tefsirlerde bulunmayan belâgat nüktelerini çıkarmayı hedeflediğini açıkça belirtir ve makâsıd (Kur'an'ın gayeleri) düşüncesini tefsire uygular. Klasik filolojik derinlikle modern ıslah düşüncesini birleştiren yapısıyla çağdaş akademik tefsir çalışmalarının başvuru eseridir. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app, altafsir.com.

Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir (Komisyon: H. Karaman, M. Çağrıcı, İ. K. Dönmez, S. Gümüş; ilk baskı 2003) — Diyanet İşleri Başkanlığı'nın resmî komisyon tefsiridir; 5 cilttir. Her âyet grubunda meâl, nüzûl ortamı ve klasik kaynaklara dayalı açıklamanın ardından günümüz insanının sorunlarına dönük değerlendirmeler sunar; mezhepler üstü, dengeli-ilmî bir dil kullanır. Türkiye'de en yaygın erişilen güncel tefsir olması ve ücretsiz resmî dijital sürümü bakımından önemlidir. Dijital erişim: kuran.diyanet.gov.tr (tam metin, ücretsiz) ve Diyanet mobil uygulamaları.

V. Ulûmü'l-Kur'ân (Kur'an İlimleri Ansiklopedileri)

el-Burhân fî ulûmi'l-Kur'ân (Bedreddin ez-Zerkeşî, ö. 794/1392) — Kur'an ilimlerini ilk kez kapsamlı biçimde sistemleştiren ansiklopedik eserdir; Muhammed Ebü'l-Fazl İbrâhim neşri 4 cilttir ve konuyu 47 nev' (ilim dalı) hâlinde işler. Esbâb-ı nüzûl, mekkî-medenî, muhkem-müteşâbih, nâsih-mensûh, i'câz, garîbü'l-Kur'ân, resmü'l-mushaf ve tefsir usûlü gibi başlıkları örnekleriyle inceler. Kendinden önceki dağınık literatürü tek çatı altında toplaması bakımından alanın kurucu metnidir; Süyûtî'nin el-İtkân'ının ana kaynağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app.

el-İtkân fî ulûmi'l-Kur'ân (Celâleddin es-Süyûtî, ö. 911/1505) — el-Burhân'ı esas alıp genişleten, Kur'an ilimlerini 80 nev'e çıkaran klasik dönemin en kapsamlı ulûmü'l-Kur'ân ansiklopedisidir; klasik neşirleri 2–4 cilt, Medine Kral Fehd Mushaf Kompleksi'ne bağlı tahkikli neşri 7 cilttir. Nüzûl, cem' ve tertip, kıraat-tecvid, lugat-i'rab, meânî-bedî', i'câz ve tefsir tabakâtına kadar bütün alt disiplinleri zengin nakillerle işler. Yüzyıllarca alanın standart başvuru eseri olmuş, modern ulûmü'l-Kur'ân yazımının da (Zürkânî, Subhi Salih) omurgasını oluşturmuştur. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app.

Menâhilü'l-irfân fî ulûmi'l-Kur'ân (Muhammed Abdülazîm ez-Zürkânî, ö. 1367/1948) — Ezher'de okutulmak üzere yazılan, klasik ulûmü'l-Kur'ân birikimini modern pedagojik düzenle sunan eserdir; 2 cilt hâlinde, 17 ana bahis (mebhas) olarak tertip edilmiştir. Vahiy, nüzûl, Kur'an'ın cem'i ve istinsahı, yedi harf, kıraatler, tercüme meselesi, i'câz ve şüphelere cevaplar gibi konuları işler; özellikle müsteşriklerin Kur'an tarihine yönelik itirazlarına reddiye boyutu belirgindir. Modern dönemde ilahiyat eğitiminin standart ders kitaplarından olmuştur. Dijital erişim: shamela.ws.

Mebâhis fî ulûmi'l-Kur'ân (Subhi es-Sâlih, ö. 1986) — Lübnanlı âlimin, ulûmü'l-Kur'ân'ı modern akademik yöntemle ve eleştirel karşılaştırmalarla ele alan tek ciltlik muhtasar el kitabıdır. Vahiy ve nüzûl, Kur'an tarihi (cem' ve teksir), sûre-âyet tertibi, kıraatler ve Kur'an ilimlerinin doğuşunu işlerken hem klasik kaynakları hem oryantalist literatürü (Nöldeke, Blachère) tartışır ve cevaplar. Özlü, sistematik ve akademik üslûbuyla Arap dünyasında ve Türkiye'de (Türkçe çevirisi mevcuttur) üniversite ders kitabı olarak yaygınlaşmıştır. Dijital erişim: shamela.ws, archive.org.

VI. Kıraat İlmi

Hırzü'l-emânî ve vechü't-tehânî — "eş-Şâtıbiyye" (Kâsım b. Fîrruh eş-Şâtıbî, ö. 590/1194) — Yedi kıraati (kırâât-i seb'a) manzum olarak özetleyen 1173 beyitlik lâmiyye kasidesidir; Dânî'nin et-Teysîr'inin nazma çekilmiş hâlidir. Râvileri harf rumuzlarıyla kodlayan özgün bir sistem kullanır; usûl (idgam, med, imâle vb.) ve ferş (sûre sûre farklılıklar) bölümlerinden oluşur. Ezberlenmeye elverişli yapısıyla kıraat eğitiminin asırlardır değişmeyen temel metni olmuş, üzerine onlarca şerh (İbnü'l-Kâsıh, Ebû Şâme, Cezerî geleneği) yazılmıştır. Dijital erişim: shamela.ws; nquran.com (kıraat karşılaştırma); metin ve şerhleri tafsir.app kütüphanesinde.

en-Neşr fi'l-kırââti'l-aşr (İbnü'l-Cezerî, ö. 833/1429) — On kıraati (kırâât-i aşere) senedleriyle tespit eden, kıraat ilminin en kapsamlı ve nihaî tedvin eseridir; standart neşri 2 (bazı tahkikli neşirleri 5) cilttir. Sahih kıraatin üç şartını (sahih sened, Arapçaya ve resm-i mushafa uygunluk) kesinleştirmiş, üç kıraati (Ebû Ca'fer, Ya'kûb, Halef) yedi kıraate ekleyerek "aşere" sistemini yerleştirmiştir; tarikleri ve râvileri ayrıntısıyla belgeler. Müellif eseri "Tayyibetü'n-Neşr" adıyla 1000 beyitte nazma da çekmiştir. Bugünkü kıraat icâzet silsileleri bu esere dayanır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app.

et-Teysîr fi'l-kırââti's-seb' (Ebû Amr ed-Dânî, ö. 444/1053) — Yedi kıraati her imamdan ikişer râvi sistemiyle özetleyen tek ciltlik muhtasar klasiktir; ilk ilmî neşri Otto Pretzl tarafından yapılmıştır (İstanbul 1930). İbn Mücâhid'in yedili tasnifini eğitime elverişli, kolay ezberlenir bir düzene sokmuş; usûl ve ferş ayrımıyla sonraki literatürün şablonunu belirlemiştir. Şâtıbiyye'nin kaynağı olması dolayısıyla kıraat öğretiminin temel zincirindeki halkadır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app.

VII. Kur'an Tarihi ve Mushaf Yazımı

el-Mukni' fî resmi mesâhifi'l-emsâr (Ebû Amr ed-Dânî, ö. 444/1053) — Hz. Osman döneminde büyük merkezlere gönderilen mushafların imlâ özelliklerini (resmü'l-mushaf) tespit eden temel klasiktir; tek cilttir. Hazif, ziyade, hemze, ayrı-bitişik yazım gibi imlâ meselelerini ve şehir mushafları (Medine, Mekke, Kûfe, Basra, Şam) arasındaki harf farklarını rivayetlere dayanarak belgeler. Bugün basılan mushafların imlâsı büyük ölçüde el-Mukni' (ve Ebû Dâvûd Süleyman b. Necâh'ın Muhtasaru't-Tebyîn'i) esas alınarak belirlenir; Kral Fehd Mushaf Kompleksi'nin resmî dayanağıdır. Dijital erişim: shamela.ws, tafsir.app.

Geschichte des Qorans (Theodor Nöldeke, ö. 1930; genişletilmiş 2. neşir: F. Schwally, G. Bergsträsser, O. Pretzl, 1909–1938) — Batı akademisinde Kur'an tarihi araştırmalarının kurucu eseridir; 3 cilttir: I. cilt sûrelerin kronolojisi ve nüzûl dönemleri (Mekkî sûrelerin üç devreye ayrılması), II. cilt Kur'an'ın cem'i ve mushaflaşma süreci, III. cilt Kur'an metninin (kıraat ve mushaf varyantlarının) tarihi. Filolojik-tarihsel tenkit yöntemini Kur'an'a uygulayan bu çalışma, oryantalist Kur'an araştırmalarının bir asırlık gündemini belirlemiştir; İngilizce çevirisi "The History of the Qur'ān" (Brill, 2013), Türkçe çevirisi "Kur'an Tarihi" adıyla yayımlanmıştır. Müslüman ilim dünyasında Zürkânî, Subhi Salih ve özellikle M. Mustafa el-A'zamî'nin "The History of the Qur'anic Text" (2003) adlı eseri bu esere eleştirel cevap niteliğindedir; Türkçede Muhammed Hamîdullah'ın "Kur'ân-ı Kerîm Tarihi" modern Kur'an tarihi yazımının temel örneklerindendir. Dijital erişim: Almanca aslı ve İngilizce çevirisi archive.org'da.

Genel Dijital Erişim Notu

← Kayıp eserler İçerik: Hadis ilmi →